Bitterballen en Borrelgarnituur
Het schijnt slecht te gaan met de bitterbal. Reden waarom EditieNL mij kwam ondervragen over hoe dat zou kunnen komen en of dat erg is. Voor mij een aanleiding om eens te kijken hoe lang die bal al populair is. Want gerechten komen en gaan, in de loop der geschiedenis. Opmerkelijk: Tjalf Sparnaay, die zulke smakelijke schilderijen maakt heeft wél een kroket in een automatiek op het doek gezet. De bitterbal ontbreekt.
De oudste vermelding van de bitterbal in de krant is zo'n honderd jaar oud. Schoorvoetend deed de bal of bol zijn intrede in het borrellandschap. Pas na de tweede wereldoorlog zie je dat de bal doorbreekt, met tussen 1950 en 1959 zo'n 1500 vermeldingen in de krant. In de jaren zeventig - inmiddels heeft heel Nederland een friteuse - stijgt dat nog tot bijna 1900 meldingen en daarna begint de bal aan populariteit in te boeten. We willen wat anders bij de borrel.
De bitterbal associeer ik altijd met het bruine café met Oisterwijks eiken meubilair en Deventer tapijtjes op tafel. Er hoort bier en jonge jenever bij. Ergens staat ook een biljart. Mannen roken sigaren. Een hoog Carmiggelt-gehalte. Eigenlijk is de bal het warme onderdeel van het uitgebreidere borrelgarnituur, met blokjes kaas met een zilveruitje erop, het augurkje gewikkeld in cervelaatworst, en de plakjes stevige leverworst.
Of de receptie waar na de kaaskoekjes en toastjes met paté nog een paar schalen bitterballen de ronde doen. De bitterballen zijn dan nog gevuld met lobbige ragout, er staat een borrelprikker in. Met in je éne hand een glas en in je andere hand een prikker met bal, kan het haast niet anders dan fout gaan. Hap je af, dan kliedert het. Steek je de bitterbal in één keer in je mond dan is de kans groot dat het ding nog kokend heet is en de tranen je in je ogen springen. Er moet ook nog doopmosterd bij, anders smaakt het naar niets. Geen succesformule, wat mij betreft.
Willy Belinfante - Receptie
In de Haagsche Courant van december 1924 adverteert 't Hof van Holland aan de Groote Markt in Den Haag met 'gratis bitterbollen tijdens de bitteruren'. En voor de feestdagen leveren ze diverse schotels, maar ook croquetten à 15 cent en bitterballen à 5 cent. In 1935 adverteert de firma Burgers in de Beethovenstraat in Amsterdam met een Bittergarnituur voor een kwartje per portie. Maar smaken veranderen. Het borrelen met jenever en bier maakt plaats voor sherry en vermouth. Daarbij horen andere hapjes. De toastjes met brie en camembert, of paté en filet Americain uit de jaren zeventig. De kaaskoekjes van Roka, de kaaswafelbolletjes en pretzels kregen snel gezelschap van Tuc, chips en nibbits of cornuco's. Het merendeel is inmiddels museumvoedsel. Zonder mankeren stapten we over op tapas en tapenades.
In de frituurmand maakte de bitterbal plaats voor de vlammetjes, de vietnamese loempiaatjes, de samosa en de gyoza. Kennelijk vinden we dat de mediterrane en aziatische smaken beter passen bij onze borreldrankjes. De terraswijntjes en de spritz, de mocktails en de cocktails. Het zijn drankjes waar de vette melige bitterbal niet echt bij past. Hij heeft zijn langste tijd gehad. De toekomst is wellicht - mits home-made of het betere ambachtelijke werk - een niche-product. Helemaal niet erg.
Hier bij EditieNL
